భారత్‌-పాక్‌ మధ్య శాంతి సాధ్యమేనా?.. ఉగ్రవాదం, భద్రత మధ్య దౌత్య సవాళ్లు

117 మంది మేధావుల శాంతి పిలుపు.. ఎంతవరకు ఆచరణ సాధ్యం?

ఉగ్రవాదం ఆగకపోతే చర్చలకు అర్థమేంటి?

కాశ్మీర్‌, పాక్‌ సైన్యం, చైనా.. శాంతికి ప్రధాన అడ్డంకులు

భారత్‌ జాతీయ భద్రతపై మారిన వ్యూహాత్మక దృక్పథం

భారత్‌-పాకిస్తాన్‌ సంబంధాలు దశాబ్దాలుగా ఒక అపరిష్కృత పజిల్‌ లాంటివి. ఉద్రిక్తతల నిప్పు కణికల మధ్య ఎప్పుడు ఏ వైపు నుండి ఏ ప్రమాదం ముంచుకొస్తుందో తెలియని అనిశ్చితి. ఇలాంటి క్లిష్ట సమయాల్లో ఇరుదేశాలకు చెందిన 117 మంది మేధావులు, దౌత్యవేత్తలు, రాజకీయ నేతలు సంయుక్తంగా ”శాంతి కావాలి.. చర్చలు జరగాలి” అంటూ భారత్‌, పాక్‌ ప్రధానమంత్రులకు లేఖ రాయడం సిద్ధాంతపరంగా వినడానికి ఎంతో బాగుంది. రెండు దేశాల మధ్య దౌత్య సంబంధాల పునరుద్ధరణ, హైకమిషనర్ల నియామకం, వాణిజ్య సరిహద్దుల పునరుద్ధరణ, సాంస్కృతిక-మతపరమైన కారిడార్ల విస్తరణ వంటి ప్రతిపాదనలు మానవీయ కోణంలో ఆకర్షణీయంగా కనిపించినప్పటికీ, కఠినమైన క్షేత్రస్థాయి వాస్తవాలు, భౌగోళిక రాజకీయాల పదునైన సత్యాల ముందు ఇవి కేవలం ఆచరణ సాధ్యంకాని ఆదర్శాలుగానే మిగిలిపోతున్నాయి. పహల్గామ్‌ ఉగ్రదాడి సృష్టించిన గాయాలు ఇంకా పచ్చిగా ఉన్న వేళ, ‘ఆపరేషన్‌ సింధూర్‌’ ద్వారా భారత్‌ తన సైనిక వ్యూహాన్ని మరింత కఠినతరం చేసిన తరుణంలో.. ఈ మేధావుల శాంతి జపం ఒక రకమైన దౌత్యపరమైన భ్రమను సృష్టిస్తోందనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.

రెండు దేశాల మధ్య శాంతియుత వాతావరణం ఏర్పడాలంటే మొదట కొన్ని ప్రాథమిక, అత్యంత సంక్లిష్టమైన అంశాలపై స్పష్టత రావడం అనివార్యం. అందులో మొదటిది, అత్యంత ప్రధానమైనది ”ఉగ్రవాదానికి వ్యవస్థాగత మద్దతును నిలిపివేయడం”. పాకిస్తాన్‌ తన భూభాగం నుండి సాగుతున్న క్రాస్‌బార్డర్‌ టెర్రరిజాన్ని పూర్తిగా అణచివేసే వరకు ఏ రకమైన శాంతి చర్చలైనా కేవలం ప్రహసనంగానే మిగులుతాయి. భారతదేశం దశాబ్దాలుగా ఒకే మాటపై కట్టుబడి ఉంది.. ”ఉగ్రవాదం, చర్చలు ఒకేసారి సాధ్యం కావు” అని. పహల్గామ్‌ దాడి వంటి సంఘటనలు జరిగినప్పుడు, పాక్‌ సైనిక వ్యవస్థ ఉగ్రవాద సంస్థలకు ఇచ్చే ఆర్థిక, వ్యూహాత్మక ఆశ్రయాన్ని నిలిపివేసే వరకు దౌత్యపరమైన చర్చలు జరపడం అంటే మన దేశ భద్రతను పణంగా పెట్టడమే అవుతుంది. శాంతి చర్చలకు ముందు, ఉగ్రవాద వలాలను నిర్మూలించడంలో పాకిస్తాన్‌ తన చిత్తశుద్ధిని మాటల్లో కాకుండా చేతల్లో చూపించాల్సిన అవసరం ఉంది.

రెండో కీలకమైన అంశం ఇరుదేశాల మధ్య గతంలో కుదిరిన ఒప్పందాల పట్ల పరస్పర గౌరవం, మారుతున్న వ్యూహాత్మక పరిస్థితులపై స్పష్టత. భారతదేశం ఇటీవల సింధు జలాల ఒప్పందాన్ని సమీక్షించడం, సస్పెండ్‌ చేయడం లాంటి అసాధారణ చర్యలకు పూనుకుంది. దీని అర్థం భారత్‌ తన జాతీయ ప్రయోజనాల విషయంలో ఎంత కఠినంగా వ్యవహరించడానికైనా సిద్ధంగా ఉందనే సంకేతాన్ని ఇవ్వడమే. మేధావులు తమ లేఖలో 2004 నుండి 2007 మధ్య కాలంలో జరిగిన చర్చల ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను మళ్లీ పరిశీలించాలని, జమ్మూ కాశ్మీర్‌ విషయంలో సైనిక ఉపసంహరణ జరగాలని కోరారు. కానీ, 2019లో ఆర్టికల్‌ 370 రద్దు తర్వాత కాశ్మీర్‌ భౌగోళిక, రాజకీయ స్వరూపం పూర్తిగా మారిపోయింది. ఈ చారిత్రక మార్పును, భారతదేశ సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరించడానికి పాక్‌ పాలకులైనా, అక్కడి సైన్యమైనా సిద్ధంగా ఉన్నాయా అనే ప్రాథమిక ప్రశ్న ఇక్కడ ఉదయిస్తుంది. అంతర్గత మార్పులను అంగీకరించని మైండ్‌సెట్‌తో చర్చలకు రావడం వల్ల ఎలాంటి ఫలితం ఉండదు.

మూడోది, పాకిస్తాన్‌లో ఉన్న అంతర్గత అధికార సమతుల్యతలోని లోపం. పాకిస్తాన్‌లో ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి విదేశాంగ, రక్షణ విధానాలపై పూర్తి నియంత్రణ ఉండదనేది జగమెరిగిన సత్యం. ఇస్లామాబాద్‌లోని రాజకీయ నాయకత్వం భారత్‌తో చర్చలకు మొగ్గు చూపినా, రావల్పిండిలోని సైనిక ప్రధాన కార్యాలయం పచ్చజెండా ఊపనంతవరకు ఆ చర్చలు ముందుకు సాగవు. గతంలో అటల్‌ బిహారీ వాజపేయి లాహోర్‌ బస్సు యాత్ర చేపట్టిన వెంటనే కార్గిల్‌ యుద్ధం ముంచుకురావడం, నరేంద్ర మోదీ, నవాజ్‌ షరీఫ్‌తో భేటీ అయిన కొద్ది రోజుల్లోనే పఠాన్‌కోట్‌ దాడి జరగడం దీనికి సజీవ సాక్ష్యాలు. పాక్‌ సైన్యానికి ఉనికి ఉండాలంటే భారత్‌తో విరోధం నిరంతరం రగులుతూనే ఉండాలి. కాబట్టి, పాకిస్తాన్‌ సైన్యం తన వ్యూహాత్మక సిద్ధాంతాన్ని మార్చుకోనంతవరకు, అక్కడి పౌర ప్రభుత్వం ఇచ్చే హామీలకు ఎలాంటి విలువ ఉండదు.

నాలుగో అంశం మారుతున్న అంతర్జాతీయ సమీకరణాలు, చైనా పాత్ర. పాకిస్తాన్‌ ప్రస్తుతం చైనా-పాకిస్తాన్‌ ఎకనామిక్‌ కారిడార్‌ ద్వారా చైనా వ్యూహాత్మక అండదండలపై పూర్తిగా ఆధారపడి ఉంది. భారతదేశాన్ని ఉపఖండంలో కట్టడి చేయడానికి చైనా, పాకిస్తాన్‌ను ఒక పావుగా వాడుకుంటోంది. ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో భారత్‌-పాక్‌ చర్చలు కేవలం రెండు దేశాల మధ్య సమస్యగా మిగలలేదు, అది అంతర్జాతీయ శక్తుల వ్యూహాత్మక చదరంగంగా మారింది. ఈ అంతర్జాతీయ కూటముల ఒత్తిడిని అధిగమించి, స్వతంత్రంగా శాంతి మార్గాన్ని ఎంచుకునే ఆర్థిక, రాజకీయ స్థిరత్వం ప్రస్తుతానికి పాకిస్తాన్‌కు లేదు. తన స్వంత ఆర్థిక సంక్షోభం నుండి గట్టెక్కడానికి అంతర్జాతీయ సమాజం ముందు మోకరిల్లుతున్న పాక్‌, భారత్‌తో సమాన హోదాలో, నమ్మకమైన భాగస్వామిగా చర్చలు జరిపే స్థితిలో లేదు.

చివరగా, భారతదేశంలో ఉన్న అంతర్గత రాజకీయ ఏకాభిప్రాయం, ప్రజాభిప్రాయం కూడా శాంతి చర్చలకు అనుకూలంగా లేదు. బీజేపీ జాతీయ ప్రతినిధి షెహజాద్‌ పూనావాలా అన్నట్టు, దేశ సరిహద్దులను కాపాడే క్రమంలో ప్రాణాలర్పించిన అమరవీరుల త్యాగాలను విస్మరించి, ఉగ్రవాదానికి ఆశ్రయం కల్పించే దేశంతో మళ్లీ చర్చలు జరపడం అంటే ”ఉగ్రవాద సానుభూతిపరుల” ధోరణిని ప్రోత్సహించడమే అవుతుంది. ‘ఆపరేషన్‌ సింధూర్‌’ ద్వారా భారత్‌ సాధించిన వ్యూహాత్మక విజయాన్ని, బలమైన రక్షణ విధానాన్ని బలహీనపరిచేలా దౌత్య సంబంధాలను పునరుద్ధరించడం రాజకీయంగా కూడా సాధ్యం కాదు. మేధావులు రెండు బిలియన్ల ప్రజల సంక్షేమం గురించి మాట్లాడటం మంచిదే, కానీ దేశ భద్రతను, సార్వభౌమత్వాన్ని పణంగా పెట్టి పొందే శాంతి ఎప్పటికీ శాశ్వతం కాజాలదు.

ముగింపుగా చెప్పాలంటే.. శాంతి, చర్చలు, కనెక్టివిటీ అనే పదాలు వినడానికి ఒక అందమైన కావ్యంలా ఉంటాయి. కానీ, నిరంతర ఉగ్రవాద ముప్పు, నమ్మకద్రోహ చరిత్ర, పాక్‌ సైనిక వ్యవస్థ దుర్మార్గపు వ్యూహాల మధ్య ఆ కావ్యం ఆచరణలో ఒక చేదు నిజంగా మారుతుంది. 117 మంది మేధావుల ఆవేదనలోని ఆర్తిని అర్థం చేసుకోవచ్చు కానీ, ప్రస్తుత భౌగోళిక-రాజకీయ పరిస్థితుల్లో భారత్‌-పాక్‌ మధ్య శాంతి చర్చలు జరగడం అసాధ్యం అనే చెప్పాలి. సరిహద్దుల అవతల ఉగ్రవాద కర్మాగారాలు మూతపడనంత వరకు, చారిత్రక ఒప్పందాల పట్ల గౌరవం పెరగనంత వరకు, ఈ శాంతి లేఖలు కేవలం మేధావుల డైరీల్లోని అక్షరాలుగా మిగిలిపోవాల్సిందే తప్ప.. దౌత్య చరిత్రలో మైలురాళ్లు కాలేవు.