సుఖదుఃఖాలకు అతీతంగా.. తితిక్షతో జీవన సాధన

బాధలను భరించడం కాదు.. తనను తాను జయించడమే తితిక్ష

చలించని మనసే.. జీవిత విజయ రహస్యం

మాత్రాస్పర్శాస్తు కౌంతేయ శీతోష్ణసుఖదుఃఖదాః ।
ఆగమాపాయినోఽనిత్యాస్తాంస్తితిక్షస్వ భారత ॥ (భగవద్గీత – 2:14)

భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి ఇచ్చిన ఈ ఉపదేశం నేటి జీవితానికీ అంతే వర్తిస్తుంది. సుఖం–దుఃఖం, లాభం–నష్టం, చలి–వేడి వంటి ద్వంద్వాలు జీవితంలో సహజమైనవే. అవి శాశ్వతం కావు. వాటి ప్రభావానికి లోనుకాకుండా, చలించని మనస్సుతో వాటిని అధిగమించడమే తితిక్ష అని గీత బోధిస్తుంది.

నేటి సమాజం అపారమైన భౌతిక పురోగతిని సాధించినప్పటికీ, మానసిక స్థైర్యాన్ని మాత్రం క్రమంగా కోల్పోతోంది. చిన్న అపజయానికే నిరాశ, స్వల్ప విమర్శకే ఆవేశం, చిన్న అసౌకర్యానికే అసహనం పెరుగుతున్నాయి. జీవితంలో కష్టాలు రావడం సమస్య కాదు; వాటిని ఎదుర్కొనే శక్తిని కోల్పోవడమే అసలు సమస్య. అలాంటి సందర్భాల్లో భారతీయ ఋషులు బోధించిన తితిక్ష అనే మహాగుణం మనకు మార్గదర్శకంగా నిలుస్తుంది.

సహనం సర్వదుఃఖానాం అప్రతీకారపూర్వకం ।
చింతావిలాపరహితం సా తితిక్షా నిగద్యతే ॥
(వివేకచూడామణి)

ఆది శంకరాచార్యులు ఈ శ్లోకం ద్వారా తితిక్షకు అపూర్వమైన నిర్వచనాన్ని అందించారు. ప్రతీకారం కోరుకోకుండా, ఫిర్యాదులతో కాలం గడపకుండా, మనోవ్యాకులతకు లోనుకాకుండా కష్టాలను భరించే ఆత్మబలమే తితిక్ష. ఇది బలహీనతకు సంకేతం కాదు; అంతరంగ పరిపక్వతకు నిదర్శనం.

భారతీయ ఇతిహాసాలు ఈ గుణానికి సజీవ సాక్ష్యాలు. అయోధ్య సింహాసనాన్ని వదిలి అరణ్యవాసాన్ని చిరునవ్వుతో స్వీకరించిన శ్రీరాముడు, అనేక అవమానాలు ఎదురైనా ధర్మాన్ని విడువని పాండవులు, హిరణ్యకశిపుని క్రూర హింసలను ఎదుర్కొంటూనే నారాయణ భక్తిని వదల్లేని ప్రహ్లాదుడు, అశోకవాటికలో ఎన్నో కష్టాలను భరించినా ఆత్మస్థైర్యాన్ని కోల్పోని సీతాదేవి—వీరందరి జీవితాల్లో తితిక్ష ప్రకాశిస్తుంది. అలాగే భాగవతంలోని అంబరీష మహారాజు, దుర్వాస మహర్షి ఆగ్రహాన్ని సహనంతో ఎదుర్కొని, క్షమాగుణమే భక్తికి అలంకారమని ప్రపంచానికి చాటి చెప్పాడు.

ఉపనిషత్తులు సాధకుడు సంపాదించవలసిన శమ, దమ, ఉపరతి, తితిక్ష, శ్రద్ధ, సమాధానం అనే షట్సంపత్తుల్లో తితిక్షకు విశిష్ట స్థానాన్ని కల్పించాయి. మనస్సు ప్రశాంతంగా లేకపోతే ధ్యానం నిలవదు; సహనం లేకపోతే జ్ఞానం వికసించదు; స్థిరత్వం లేని హృదయంలో భక్తి నిలకడగా ఉండదు. అందుకే యోగవాశిష్ఠం కూడా బాహ్య పరిస్థితుల మార్పుకంటే మనస్సు స్థిరత్వానికే అధిక ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది.

నేటి కాలంలో ఉద్యోగ ఒత్తిడి, కుటుంబ విభేదాలు, ఆర్థిక అనిశ్చితి, ఆరోగ్య సమస్యలు, సామాజిక మాధ్యమాల ప్రభావం మనిషి మనస్సును నిరంతరం పరీక్షిస్తున్నాయి. ప్రతి కష్టాన్ని శాపంగా భావిస్తే జీవితం భారమవుతుంది. అదే వాటిని భగవంతుడు ప్రసాదించిన సాధనగా స్వీకరిస్తే జీవితం వికాసమార్గంగా మారుతుంది. తితిక్ష సమస్యలను తొలగించదు; వాటిని అధిగమించే శక్తిని ప్రసాదిస్తుంది.

సనాతన ధర్మం మనిషిని బాధల నుంచి పారిపొమ్మని ఎప్పుడూ చెప్పలేదు. వాటిని జ్ఞానంతో, ధైర్యంతో, సమత్వంతో ఎదుర్కొనమని బోధించింది. అందుకే తితిక్షను మోక్షమార్గానికి ద్వారంగా పేర్కొంది. సహనం ఉన్నచోట వివేకం వికసిస్తుంది. వివేకం ధర్మాన్ని బలపరుస్తుంది. ధర్మం దైవానుగ్రహానికి పాత్రుడిని చేస్తుంది.

అందువల్ల తితిక్ష ఒక సాధారణ గుణం కాదు. అది మనిషి అంతరంగాన్ని పరిశుద్ధం చేసే తపస్సు, వ్యక్తిత్వాన్ని ఉన్నతీకరించే సాధన, ఆధ్యాత్మిక ప్రగతికి అచంచలమైన పునాది. కాలం మారినా, పరిస్థితులు మారినా, తితిక్షను అలవరచుకున్న వ్యక్తి జీవితాన్ని కాదు—తనను తాను జయిస్తాడు. అదే భారతీయ ఋషులు మానవాళికి అందించిన శాశ్వత జీవన సందేశం.

సి.హెచ్.ప్రతాప్

బాచిలర్స్ ఇన్ జర్నలిజం & మాస్ కమ్యూనికేషన్స్( ఉస్మానియా)