గ్లోబల్‌ సౌత్‌లో భారత్‌ ముందున్న సవాళ్లు..

• గ్లోబల్‌ సౌత్‌లో చైనా ప్రభావం, భారత్‌ వ్యూహం
• సమిష్టి నాయకత్వం అవసరం
• బ్రిక్స్‌, అమెరికా సంబంధాల మధ్య సమతుల్యత
• భారత్‌కు ఉన్న అవకాశాలు, భవిష్యత్‌ దిశ

న్యూఢిల్లి ముందున్న సవాలు ఏమిటంటే, చైనా ప్రాముఖ్యతను గుర్తించుకుంటూ, భారత్‌ సొంత దృక్పథం, నాయకత్వాన్ని ప్రపంచ దక్షిణ దేశాలలో ముందుకు తీసుకెళ్లే వ్యూహాన్ని రూపొందించడం. భారత్‌ తన విదేశాంగ విధానంలో అమెరికా, యూరప్‌, జపాన్‌ వంటి పాశ్చాత్య దేశాలను ప్రధాన వ్యూహాత్మక, ఆర్థిక భాగస్వాములుగా భావిస్తున్నప్పటికీ, సమయం వచ్చినప్పుడల్లా ‘గ్లోబల్‌ సౌత్‌’కు నాయకత్వం వహించే దేశంగా తనను తాను ప్రదర్శించేందుకు ప్రయత్నిస్తోంది.

‘వాయిస్‌ ఆఫ్‌ ది గ్లోబల్‌ సౌత్‌’ సదస్సుల నిర్వహణ, జీ20లో ఆఫ్రికన్‌ యూనియన్‌కు సభ్యత్వం కల్పించడంలో భారత్‌ పోషించిన కీలక పాత్ర, అలాగే అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల నాయకులతో విస్తృత స్థాయిలో జరిపిన ఉన్నతస్థాయి సమావేశాలు ఈ దిశగా భారత్‌ తీసుకున్న ముఖ్యమైన చర్యలు. అయితే, ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించే క్రమంలో న్యూఢిల్లీ ముందున్న రెండు ప్రధాన సవాళ్లు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి.

చైనా ప్రభావాన్ని విస్మరించడం సాధ్యం కాదు

భారత్‌ గ్లోబల్‌ సౌత్‌లో చైనాను ప్రముఖ శక్తిగా బహిరంగంగా అంగీకరించకపోయినా, అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచంలో బీజింగ్‌ ప్రభావాన్ని విస్మరించడం అసాధ్యం. చైనా ఇటీవల విడుదల చేసిన ప్రపంచ పరిపాలనపై శ్వేతపత్రంలో, ”చైనా ఎప్పటికీ గ్లోబల్‌ సౌత్‌లో భాగంగానే ఉంటుంది. అంతర్జాతీయ వ్యవస్థ ఎలా మారినా, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల ప్రయోజనాలే తమ విదేశాంగ విధానానికి కేంద్రబిందువుగా ఉంటాయి” అని స్పష్టం చేసింది.

ఇది కేవలం చైనా అభిప్రాయం మాత్రమే కాదు. ప్రపంచంలోని అనేక అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు కూడా చైనాను గ్లోబల్‌ సౌత్‌లో కీలక దేశంగా భావిస్తున్నాయి. అలాంటి పరిస్థితుల్లో చైనా పాత్రను పట్టించుకోకుండా భారత్‌ తన గ్లోబల్‌ సౌత్‌ వ్యూహాన్ని రూపొందించడం దీర్ఘకాలంలో ఆచరణ సాధ్యం కాదు. అయితే, భారత్‌ లక్ష్యం చైనాతో పోటీ పడటమే కాకుండా, తన సొంత దృష్టికోణంతో గ్లోబల్‌ సౌత్‌కు నాయకత్వం వహించే మార్గాన్ని రూపొందించుకోవాలి.

సమిష్టి నాయకత్వమే ఉత్తమ మార్గం

గ్లోబల్‌ సౌత్‌ దిశను నిర్ణయించడంలో చైనా ఒక్కటే కీలక దేశం కాదు. బ్రెజిల్‌, దక్షిణాఫ్రికా వంటి దేశాలు కూడా అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచానికి సంబంధించిన అనేక అంశాలపై బలమైన వైఖరిని ప్రదర్శిస్తున్నాయి.

కాబట్టి, ఒకే దేశం నాయకత్వం కోసం పోటీ పడటానికి బదులుగా, భారత్‌, చైనా, బ్రెజిల్‌, దక్షిణాఫ్రికా వంటి ప్రధాన దేశాలు కలిసి సమిష్టి నాయకత్వం అందించే విధానాన్ని అభివృద్ధి చేయడం మరింత ప్రయోజనకరంగా ఉంటుంది. దీంతో గ్లోబల్‌ సౌత్‌లోని వైవిధ్యానికి గౌరవం లభించడమే కాకుండా, భారత్‌ కూడా నిర్మాణాత్మక నాయకత్వాన్ని ప్రదర్శించే అవకాశం ఉంటుంది.

పాశ్చాత్య దేశాలతో సంబంధాలు కూడా కీలకం

భారత్‌ మరోవైపు అమెరికా, యూరప్‌ వంటి పాశ్చాత్య దేశాలతో వ్యూహాత్మక, ఆర్థిక, సాంకేతిక, భద్రతా రంగాల్లో బలమైన భాగస్వామ్యాన్ని కొనసాగిస్తోంది. అందువల్ల గ్లోబల్‌ సౌత్‌ తరఫున గట్టిగా మాట్లాడితే పాశ్చాత్య దేశాలు అసంతృప్తి చెందే అవకాశం ఉందన్న ఆందోళన న్యూఢిల్లీలో కనిపిస్తోంది. ఈ కారణంగా భారత్‌ గ్లోబల్‌ సౌత్‌ అంశాలపై కొన్నిసార్లు జాగ్రత్తగా, పరిమితంగానే స్పందిస్తోంది.

బ్రిక్స్‌లోనూ స్పష్టత లోపిస్తోంది

ప్రస్తుతం భారత్‌ బ్రిక్స్‌ అధ్యక్ష బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నప్పటికీ, ఆ అధ్యక్షత పెద్దగా చురుకుదనాన్ని కనబరచడం లేదనే అభిప్రాయం ఉంది. పశ్చిమాసియాలో కొనసాగుతున్న యుద్ధం, భారత్‌-చైనా సంబంధాల్లో ఉన్న సంక్లిష్టత వంటి కారణాలు ఉన్నప్పటికీ, అసలు సమస్య మాత్రం బ్రిక్స్‌ భవిష్యత్తు పాత్రపై భారత్‌కు స్పష్టమైన వ్యూహం లేకపోవడమే. ఈ వ్యూహాత్మక అనిశ్చితి వల్ల బ్రిక్స్‌ అధ్యక్ష పదవిని పూర్తిస్థాయిలో ఉపయోగించుకునే అవకాశం భారత్‌కు దక్కడం లేదు.

అమెరికాతో సంబంధాల ప్రభావం

ఇటీవల భారత్‌-అమెరికా సంబంధాల్లో కూడా కొన్ని ఉద్రిక్తతలు కనిపిస్తున్నాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో అమెరికాను మరింత అసహనానికి గురిచేసే విధంగా బ్రిక్స్‌ ద్వారా పెద్ద నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి భారత్‌ ఆసక్తి చూపే అవకాశాలు తక్కువగా ఉన్నాయి. ప్రత్యేకించి అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్‌ ట్రంప్‌ బ్రిక్స్‌ను అమెరికా ఆర్థిక, వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలకు సవాలుగా చూస్తున్న నేపథ్యంలో, భారత్‌ మరింత జాగ్రత్తగా వ్యవహరిస్తోంది.

ఇజ్రాయెల్‌ అంశం కూడా సవాలే

ప్రస్తుతం గ్లోబల్‌ సౌత్‌లోని అనేక దేశాలు గాజాలో ఇజ్రాయెల్‌ సైనిక చర్యలను తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తున్నాయి. అలాంటి సమయంలో ఇజ్రాయెల్‌తో భారత్‌ కొనసాగిస్తున్న సన్నిహిత సంబంధాలు కూడా గ్లోబల్‌ సౌత్‌ దేశాలతో సంబంధాలపై కొంత ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంది.

భారత్‌కు ఉన్న ప్రత్యేక అవకాశం

ప్రపంచ రాజకీయాలు వేగంగా మారుతున్న ఈ కాలంలో గ్లోబల్‌ సౌత్‌కు ఖచ్చితమైన నిర్వచనం ఇవ్వడం కష్టమే. అయితే పాశ్చాత్య ఆధిపత్యం లేని, మరింత సమానమైన ప్రపంచ వ్యవస్థను కోరుకునే దేశాలన్నీ గ్లోబల్‌ సౌత్‌లో భాగంగానే భావించవచ్చు. అమెరికా, యూరప్‌ ఒత్తిళ్ల నేపథ్యంలో రష్యా కూడా ఇటీవల ”గ్లోబల్‌ మెజారిటీ” అనే భావనను ప్రోత్సహిస్తూ పాశ్చాత్యేతర ప్రపంచంతో తన అనుబంధాన్ని బలోపేతం చేసుకునే ప్రయత్నం చేస్తోంది. ఈ నేపథ్యంలో ఆర్థిక, రాజకీయ, వ్యూహాత్మక, సాంకేతిక, మేధో రంగాల్లో గ్లోబల్‌ సౌత్‌ ప్రభావం రానున్న రోజుల్లో మరింత పెరిగే అవకాశాలు ఉన్నాయి.

చారిత్రక అనుబంధాలు, పెరుగుతున్న ఆర్థిక శక్తి, అంతర్జాతీయ గుర్తింపు వంటి అంశాల వల్ల గ్లోబల్‌ సౌత్‌ భవిష్యత్తును ప్రభావితం చేసే సామర్థ్యం భారత్‌కు ఉంది. అయితే, ఇందుకోసం గ్లోబల్‌ సౌత్‌కు నాయకత్వం వహించడం భారత విదేశాంగ విధానంలో ఒక ప్రధాన లక్ష్యంగా కొనసాగాల్సిన అవసరం ఉంది.

– గుల్షన్‌ సచ్‌దేవా